THÀNH CHUNG – NAM ĐỊNH

Chắc hẳn tất cả người dân Thành Nam đều biết đến con đường quen thuộc này. Nó được mang một cái tên rất độc đáo mà không có ở tỉnh thành nào khác, thể hiện niềm tự hào của đất học. Có lẽ hầu hết học sinh, cựu học sinh Lê Hồng Phong và những người quan tâm đến lịch sử Nam Định đã ít nhất 1 lần nghe rằng “trường Thành Chung Nam Định là tiền thân của THPT chuyên Lê Hồng Phong”. Nhưng trường Thành Chung này nằm ở đâu, và ngày nay nó còn tồn tại không?

Sau đợt cải cách năm 1917 của Toàn quyền Albert Sarraut, nền giáo dục phổ thông Pháp – Việt được định hình rõ ràng theo 3 bậc chính: Tiểu học, Cao đẳng tiểu học và Trung học (gần như tương đương với cấp 1, cấp 2 và cấp 3 sau này). Khi học hết 4 năm của bậc Cao đẳng tiểu học sẽ phải vượt qua một kỳ thi gắt gao để lấy tấm bằng có tên “Diplôme d’Études Primaires Supérieures Franco – Indigènes”, trong đó, từ Diplôme được các nhà Nho và dịch giả thời đó dịch sang chữ Hán – Việt là Thành Chung (成终). Bản thân kỳ thi tốt nghiệp đó được gọi là Kỳ thi Thành chung, tấm bằng nhận được là Bằng Thành chung, và theo thói quen truyền miệng, người dân gọi cả bậc học 4 năm này (bậc Cao đẳng Tiểu học) là bậc học Thành chung.

Trường Thành Chung Nam Định (1) được thành lập vào năm 1920, tuyển sinh từ các tỉnh Nam Định, Thái Bình, Hà Nam, Hưng Yên, Ninh Bình. Lớp học đầu tiên của trường có 45 học sinh, học nhờ tại một căn phòng gần Nhà Dây thép (ngày nay là Bưu điện Tỉnh). Năm học thứ 2, trường chuyển sang học nhờ tại trường Cửa Bắc (2). Năm học thứ 3, trường lại chuyển đến góc ngã tư Brière de l’Isle và Duval de Sainte-Claire, nay là khu vực UBMTTQ ở ngã tư Phạm Hồng Thái – Trần Quốc Toản (ảnh 2).

Phải đến năm học thứ tư (1923), trường mới có địa điểm chính thức ở đầu phố Pigneaux de Behaine (Bến Ngự). Trường có hai dãy nhà tường gạch, cửa chớp, kèo gỗ, mái lợp ngói tây. Mỗi dãy nhà chia thành bốn phòng, làm bốn lớp học (ảnh 3). Ngôi trường này thường được gọi là “trường Carreau” (3). Ngày nay địa điểm này đã trở thành trường tiểu học Phạm Hồng Thái (ảnh 4).

Đến năm 1937, trường lại một lần nữa chuyển địa điểm đến phố Cổng Hậu, chính là đoạn phố mà ngày nay được đặt tên là “Thành Chung” (4). Vậy là kể từ địa điểm đầu tiên, cũng nằm trên con phố này (năm thứ nhất học nhờ trường Cửa Bắc), trường Thành Chung Nam Định đã trải qua 1 hành trình với nhiều lần thay đổi địa điểm để rồi lại quay về Cổng Hậu.

Đây là cơ sở cuối cùng và cũng là khang trang nhất của trường Thành Chung Nam Định. Trường có một dãy nhà làm văn phòng và hội trường, một dãy nhà hai tầng làm lớp học (ảnh 5). Các lớp học được lát gạch hoa, có bàn ghế đầy đủ, bục giảng phía trên được xây cao, có bảng đen và bàn giáo viên, xung quanh tường treo các loại tranh ảnh và bản đồ phục vụ việc dạy và học. Đến giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 8/1945, địa điểm này bị quân Nhật, rồi sau đó là quân Tưởng chiếm đóng, các học sinh và giáo viên phải trở về cơ sở cũ (trường Carreau), sau Cách mạng Tháng Tám mới có thể quay trở lại cơ sở Cổng Hậu. Đến tháng 3/1947, trước khi quân Pháp tái kiểm soát hoàn toàn thành phố Nam Định, ngôi trường ở Cổng Hậu đã bị phá hủy ngay trong đêm để phục vụ tiêu thổ kháng chiến (ảnh 7).

Chú thích:

(1) Từ khi thành lập đến tháng 3/1947, trường đã trải qua nhiều tên gọi chính thức như: École Primaire Supérieure Franco – Indigène, Collège de Nam Dinh, Trường Trung học Nguyễn Khuyến (không có liên quan gì đến Trường THPT Nguyễn Khuyến ngày nay),… Trong bài này sẽ chỉ gọi là “Trường Thành Chung Nam Định”.

(2) Trường Cửa Bắc (Jules Ferry) nằm ở khu vực giữa Khu Quân Nhân và đường Thành Chung ngày nay, trên mỏm tường phía Bắc của thành cổ Nam Định (tư liệu về Trường Cửa Bắc đã được đăng trong nhóm Phố Cổ Thành Nam).

(3) Carreau là sĩ quan Pháp đã chết sau trận chiến cướp thành Nam Định năm 1883. Địa điểm này gần nơi ông ta bị trúng đạn và cũng là nơi đặt mộ gió của ông ta, đây là lý do trường được gọi với tên như vậy. Phố Cửa Đông (đường Lê Hồng Phong) cũng được chính quyền Pháp đặt tên là Carreau.

(4) Phố Cổng Hậu khi xưa là tên gọi chung của đường Điện Biên và đường Thành Chung ngày nay.